"We moeten ons absoluut losmaken van deze absurde logica van oneindige groei in een eindige wereld."

De wereld van religies – 10-04-2020 – door Virginie Larousse –

In een interview met Le Monde roepen de voormalige minister van Ecologische Transitie en de filosoof de samenleving op om "voortdurend de zin van haar keuzes te bevragen". Deze "bewustzijnsrevolutie", waarschuwen ze, is een "kwestie van overleven".

Ze delen een achtergrond in de media – televisie voor Nicolas Hulot met zijn programma Ushuaïa , en printjournalistiek voor Frédéric Lenoir, voormalig hoofdredacteur van Le Monde des Religions . Nog een overeenkomst verbindt hen: hun liefde voor de natuur en hun inzet voor het algemeen belang, dat ze met name nastreven via de Nicolas Hulot Foundation voor de voormalige minister van Ecologische en Inclusieve Transitie, en de SEVE Foundation (Knowing How to Be and Live Together) voor de filosoof.

“We bevinden ons op een cruciaal kruispunt waar ons voortbestaan ​​op het spel staat”, stellen ze in het boek dat ze zojuist bij Fayard hebben gepubliceerd, From One World to Another, the Time of Consciences *. Een voedende dialoog, waarin strijdbaarheid wedijvert met onbegrip in het licht van de wereldwijde ontkenning van de ernst van de crisis waar we doorheen gaan.

Om "los te komen van de impasse van berusting, gekoppeld aan het opgeven van het individuele geweten ten gunste van het collectieve onbewustzijn ", sporen de twee mannen ons aan "te durven dromen van een utopie" en het gevoel voor het heilige te herontdekken in een maatschappij die uit elkaar valt.

In een tijd waarin alarmerende signalen onze beschaving bedreigen, pleit u voor de opbouw van een 'nieuwe wereld'. Hoe zou u die definiëren?

Frédéric Lenoir: Ik deel met Nicolas Hulot en vele anderen een aantal waarden: het streven naar schoonheid, de verbondenheid met de natuur, vrijheid – een vrijheid die vooral innerlijk is, die niet simpelweg bestaat uit het volgen van je verlangens, maar uit het accepteren van grenzen voor jezelf – delen, solidariteit.

We willen niet leven in een wereld waar de ongelijkheid blijft toenemen, in een wereld gebaseerd op waarden van concurrentie, overheersing en roofzucht, waar menselijke samenlevingen uiteenvallen, meegesleurd door dit consumentistische liberalisme.

Nicolas Hulot  : De 'wereld na ', om een ​​modieuze uitdrukking te gebruiken, is een samenleving die voortdurend de zin van haar keuzes in twijfel trekt, die het doel boven de middelen stelt, een samenleving die haar eigen beslissingen voortdurend kritisch onderzoekt door de lens van het geweten, die wetenschap en geweten weer op één lijn brengt en die weigert de betekenis van de woorden 'economie' of 'vooruitgang' te verdraaien. Het is een wereld die verschuift van concurrentie naar samenwerking, van roofzucht naar bescherming.

Het is duidelijk dat onze samenlevingen tegenwoordig steeds meer gefragmenteerd raken – ook al waren de oorspronkelijke bedoelingen lovenswaardig. Aan het begin van de 21e ^eeuw ondervinden we de gevolgen van ons buitensporige succes, onze technologie en onze wetenschap. Het is urgenter dan ooit om onze prestaties te evalueren, onderscheid te maken tussen wat werkelijk bijdraagt ​​aan menselijk welzijn en wat ons vervreemdt, en de mogelijkheden te onderzoeken – want niet alles wat economisch en technologisch haalbaar is, is per definitie deugdelijk.

Is het plan dat u voorstelt niet een utopie?

NH: De ware utopie is je voorstellen dat een economie gebaseerd op de exponentiële exploitatie van beperkte grondstoffen kan floreren zonder schaarste te ervaren. De ware utopie is geloven dat schaarste kan samengaan met democratie. De ware utopie is geloven dat de mensheid een ereplaats zal hebben op dit fundament waarop het leven zich door de eeuwen heen heeft gevormd en dat nu aan het afbrokkelen is. De utopie is je voorstellen dat het huidige model en al zijn problemen een gelukkig einde kunnen hebben voor de mensheid. Ten slotte is de laatste utopie geloven dat een wereld waarin 1% van de bevolking 93% van de rijkdom bezit, in vrede kan leven. Misschien zolang dit geheim blijft! Maar in een wereld die aan het licht komt, omdat die hyperverbonden is, kan iedereen zich bewust worden van deze situaties van onrecht en vernedering, die onverenigbaar zijn met vrede.

"De wereld daarna is een samenleving die haar eigen beslissingen voortdurend heroverweegt aan de hand van haar geweten."

Het is utopisch om te denken dat dit onrechtvaardige model kan worden voortgezet zonder schadelijke gevolgen, ook niet voor degenen die ervan profiteren. Daarom is solidariteit geen optie: niemand kan in vrede leven in een wereld die gekenmerkt wordt door zulke ongelijkheden.

FL: We hebben geen keus. We leven in een ongekende periode in de menselijke geschiedenis. De mensheid is nog nooit zo verbonden geweest als nu, waar alles invloed heeft van het ene uiteinde van de planeet tot het andere, in tegenstelling tot de oudheid.

Bovendien hebben we voor het eerst in de menselijke geschiedenis een impact op de planeet: sinds het einde van de jaren vijftig, toen we een nieuw geologisch tijdperk ingingen, het Antropoceen, is de invloed van menselijke activiteiten doorslaggevend geworden voor het planetaire evenwicht en de toekomst van het leven op aarde, met name door de dramatische afname van de biodiversiteit.

Of we het nu leuk vinden of niet, we zijn allemaal verbonden door een gemeenschappelijk lot. Als we willen dat het leven, en de mensheid in het bijzonder, duurzaam blijft floreren op aarde, moeten we ons absoluut losmaken van deze absurde logica van oneindige groei in een eindige wereld. Wat we vandaag meemaken is een systemische crisis, omdat alles met elkaar verbonden is: economische, ecologische en gezondheidscrisissen, enzovoort. We moeten voorbij de logica gaan die aan deze crisis ten grondslag ligt, namelijk het voortdurende streven naar meer en meer, en de heerschappij van kwantiteit verruilen voor de heerschappij van kwaliteit – kwaliteit van leven, van zijn, van relaties met anderen, met de wereld.

De paradigmaverschuiving die u bepleit, vereist een complete herziening van het systeem – van het politieke leven tot het functioneren van de Europese Unie, inclusief het bedrijfsleven en onszelf. Waar beginnen we? Hoe kunnen we actie ondernemen?

NH  : Dit lijkt misschien ontmoedigend, omdat we crises hebben laten oplopen in plaats van ze te anticiperen. Ik pleit ervoor om te beginnen met het vaststellen van een methode: hoe organiseren we deze transformatie? We moeten deze tijd terugwinnen voor evaluatie, voor bezinning, iets wat we in een maatschappij met zo'n hoog tempo als de onze hard nodig hebben. Een metamorfose wordt over jaren, soms decennia, gepland, ver voorbij de horizon van een verkiezing.

Daarom moeten we doelstellingen formuleren, deze wettelijk vastleggen zodat ze onomkeerbaar zijn, en kunnen anticiperen op de sectoren die door deze beslissingen worden beïnvloed, zodat niemand achterblijft – in een hyperreactieve samenleving zoals de onze zou dit tot allerlei patstellingen leiden. Onze democratieën schieten ernstig tekort als het gaat om het anticiperen op en beheren van verandering. We weten vaak wel wat er moet gebeuren, maar we weten niet hoe we het moeten doen.

"Niemand zal in vrede kunnen leven in een wereld die gekenmerkt wordt door zulke ongelijkheden."

FL  : Het is duidelijk dat we een aantal moeilijke keuzes zullen moeten maken, omdat we alles wat op de lange termijn levensvatbaar is, moeten ondersteunen en de noodzaak moeten accepteren om te desinvesteren in de meest milieubelastende sectoren. Dit noemen we selectieve groei. We zullen sectoren die het moeilijk hebben, moeten ondersteunen.

In de huidige crisis van politieke vertegenwoordiging is burgerparticipatie essentieel. Burgers voelen zich vandaag de dag niet vertegenwoordigd. Het is daarom noodzakelijk om hen meer te betrekken – zoals bijvoorbeeld gebeurde bij de Burgerconferentie voor het Klimaat, waar de 150 willekeurig geselecteerde personen bijzonder gedurfde beslissingen durfden te nemen.

Het gaat er ook om dat ieder individu zijn of haar verantwoordelijkheid neemt. Niet alles kan van de overheid komen. Gandhi zei: "Wees de verandering die je in de wereld wilt zien ." We moeten onze levensstijl veranderen. We weten dat overmatige vleesconsumptie catastrofaal is voor de planeet, naast dat het slecht is voor onze gezondheid en een bron van dierenleed. We kunnen allemaal, op onze eigen manier, onze vleesconsumptie verminderen.

Wat ons naar de ondergang drijft, is de combinatie van egoïsme en het feit dat we altijd meer willen. Hoe kunnen we dit onvermogen om tevreden te zijn met wat we hebben begrijpen?

FL  : Van Griekse filosofen tot Boeddha, de wijzen van de mensheid hebben gewezen op deze paradoxale aard van de mens: gedreven door een impuls om altijd meer te bezitten, maar tegelijkertijd in het bezit van het buitengewone vermogen om te beseffen dat matiging nodig is om een ​​dieper en duurzamer geluk te vinden dan de euforie van "altijd meer". Wetenschappelijke verklaringen bevestigen deze intuïtie: onze hersenen hebben dopamine nodig, een verslavende stof die direct plezier geeft. We beseffen echter dat de basis van onze diepste vreugde voortkomt uit het zijn – kennis, contemplatie van de natuur, de kwaliteit van onze relaties – en niet uit het hebben.

NH  : Victor Hugo voorzag deze ondeugd treffend: "Door te willen bezitten, worden we zelf bezeten." Laten we echter niet vergeten dat veel mensen die zelfs het absolute minimum missen, er alles voor over zouden hebben om in die fase te verkeren. Maar velen van ons zijn bezweken aan een soort roes, doordat de maatschappij deze tirannie van verlangen heeft gecreëerd die ons voortdurend ontevreden achterlaat. We zouden moeten beginnen met te beseffen dat we ernaar streven vrije wezens te zijn, terwijl we in werkelijkheid geconditioneerd zijn, praktisch geautomatiseerd. We weten niet meer hoe we onze impulsen moeten beheersen. Dit simpele besef zou genoeg moeten zijn om ons aan het denken te zetten. Als we werkelijk vrij willen zijn, laten we dan de controle over onze impulsen terugkrijgen.

Er bestaat een groot misverstand over het woord 'vrijheid', dat in werkelijkheid niet verwijst naar de afwezigheid van regels, maar eerder naar de regels die we onszelf opleggen. Dit is een van de fasen in de beschaving die de mensheid moet doorlopen – leren grenzen te stellen – en ongetwijfeld de moeilijkste fase. Deze betekeniscrisis is een fundamenteel probleem dat we niet langer kunnen negeren en dat we kunnen aanpakken door middel van overheidsbeleid, met name door middel van stimulerende of afschrikkende belastingen.

"We streven ernaar vrije wezens te zijn, terwijl we in werkelijkheid geconditioneerd, bijna geautomatiseerd zijn."

FL  : Al in de 17e ^eeuw theoretiseerde Spinoza, de grondlegger van de moderne politieke filosofie, over onze moderne democratieën. Hij legde uit dat het beste systeem er een is dat politiek en religie scheidt, met een rechtsstaat die gewetensvrijheid en vrijheid van meningsuiting garandeert. Maar hij zei ook dat het genieten van deze politieke vrijheden zinloos is als we slaaf blijven van onze verlangens en impulsen.

We moeten daarom het vermogen ontwikkelen om te onderscheiden wat ons diepe vreugde brengt en ons verheft, en niet de bekrompen verlangens die ons kleineren. De essentie van de mensheid, zo herinnert hij ons, is verlangen. Het gaat er niet om het te onderdrukken, maar om het door middel van rede te sturen naar datgene wat ons helpt groeien en wat sociaal rechtvaardig is. Daarom geloof ik, in navolging van hem, dat ethiek en politiek altijd met elkaar verbonden moeten zijn.

Veel mensen delen jouw analyse en streven naar een eenvoudig leven. Zouden ze zich niet moeten verenigen in één front om daadwerkelijk invloed uit te oefenen op het publieke debat?

NH: Tijdens mijn reizen ben ik ervan overtuigd geraakt dat er twee tegengestelde krachten bestaan: de ene streeft naar het algemeen belang, terwijl de andere het juist probeert te beschermen – om het maar even simpel te zeggen. De welwillende kracht is in de meerderheid, maar mist structuur, in tegenstelling tot de gewetenloze en cynische kracht.

Uw vraag is daarom essentieel: hoe kunnen we ervoor zorgen dat deze meerderheid zich kan uiten, het voortouw kan nemen en een onweerstaanbare kracht kan worden? Misschien organiseert deze deugdzame kracht zich onmerkbaar en zal ze onverwacht tevoorschijn komen, ver verwijderd van de traditionele vormen van partijpolitiek. We mogen nooit wanhopen: zoals het spreekwoord zegt: "Je hoort de boom vallen, maar het bos groeit niet ." Dat is het enige dat me ervan weerhoudt om op te geven.

Heb je wel eens het gevoel dat je alles wilt opgeven vanwege de magere resultaten?

NH  : Uiteraard is er soms sprake van fatalisme, berusting en zelfs woede, vooral omdat ik regelmatig word uitgejouwd onder het voorwendsel dat ik niet voor alles een oplossing heb, terwijl ik al vijfendertig jaar strijd.

Ja, er zijn momenten dat je de handdoek in de ring wilt gooien, dat je denkt: "Wat een verspilling van energie om de mensheid te vertellen dat ze zichzelf moet redden!" Maar met betrekking tot die onzichtbare mensheid waar ik het over had: als je de vrijheid hebt die ik heb, heb je niet het recht om jezelf buiten de strijd te houden. Voor al diegenen die strijden, voor onze kinderen en voor alle slachtoffers, hebben we niet het recht om te deserteren.

En ondanks de klappen en het ongemak dat je kunt ervaren als je je niet gehoord voelt, is er toch een soort beloning. Deze toewijding heeft uitzonderlijke mannen en vrouwen op mijn pad gebracht, die ik anders nooit had ontmoet. Dat is van onschatbare waarde.

FL  : Ik zou niet gelukkig kunnen zijn in een ongelukkige wereld, door me ervan af te zonderen en te zeggen: "Ach ja." Ik moet me nuttig voelen. Ik heb zoveel ontvangen, en daarom moet ik mijn steentje bijdragen aan deze noodzakelijke bewustzijnsverandering. Wat me motiveert, is het zien van zoveel mensen die zich vol overgave inzetten voor maatschappelijke organisaties en die verlangen naar iets meer.

"Wat onze diepste vreugde brengt, komt voort uit het zijn – kennis, de contemplatie van de natuur, de kwaliteit van de relaties die we onderhouden – en niet uit het hebben."

Zou u zich opnieuw laten verleiden door een politieke carrière?

NH  : Victor Hugo hekelde dit beleid al, waarbij bevelen boven geweten worden gesteld – een van de verklaringen voor het wantrouwen van een deel van de bevolking jegens de politieke klasse. Wat de politiek schaadt, is de esprit de corps, het opgeven van het individuele geweten ten gunste van een kuddegeest. Gezien de ernst van de situatie waarin we ons bevinden, zouden we het eens moeten kunnen worden over gemeenschappelijke doelen en onze intelligenties moeten bundelen, in plaats van ze voortdurend tegen elkaar uit te spelen.

Ik blijf stiekem hopen dat er een nieuwe vorm van politiek, een nieuw soort coalitie, zal ontstaan, die het beste van het maatschappelijk middenveld, de politiek, de economie en de wetenschap samenbrengt om de toekomst vorm te geven en op te bouwen. Ik zou dat graag steunen. Zou ik het initiatief kunnen nemen? Om heel eerlijk te zijn, voel ik de energie er niet meer voor. We hebben nieuw bloed nodig. Maar de politiek is net als de natuur: ze verafschuwt een vacuüm. En er is momenteel een afgrondelijk vacuüm in de politiek, dat zeker gevuld kan worden door de slechtste, maar ook door de beste. Het zijn vaak de momenten van spanning waarop grote mannen en vrouwen opstaan. Ik kijk daar reikhalzend naar uit.

"Wat de politiek schaadt, is de esprit de corps, het opgeven van het individuele geweten ten gunste van een kuddegeest."

Kunnen religies en spiritualiteit deze transitie begeleiden, of zijn ze net zo star als de politiek?

FL  : Beide opties bestaan. Religies kunnen stagnatie in stand houden door culturele modellen te handhaven die dringend aan verandering toe zijn, met name wat betreft de positie van vrouwen, of ze kunnen vooroordelen en intolerantie in stand houden die de interculturele dialoog belemmeren. Maar ze kunnen ook een spirituele dimensie bieden, door mensen te herinneren aan de noodzaak van innerlijk leven, meditatie en liefde. Als deze boodschap geleefd en belichaamd zou worden, zou de wereld veranderen!

Religies zijn ambivalent; ze kunnen zowel het beste als het slechtste omvatten, van sektarisme tot universalisme, inclusief overheersing en naastenliefde. Tot de beste voorbeelden behoort bijvoorbeeld Laudato si' van paus Franciscus over ecologie, evenals zijn standpunten over sociale rechtvaardigheid en het verwelkomen van de vreemdeling. Het is een waardevolle stem.

NH  : Een van de grote pioniers van de ecologie, de agronoom René Dubos, zei dat de mensheid nergens meer mee verbonden is, wat hij omschreef als de "tragische wanorde van de moderne mens ". Dit is een deel van de angst van onze tijd: we zijn inderdaad losgekoppeld van alles, van ons verleden, van onze toekomst, die we in gevaar brengen. We moeten ons daarom opnieuw verbinden.

"Ik blijf stiekem hopen dat er een nieuwe vorm van politiek zal ontstaan ​​om de toekomst vorm te geven en op te bouwen."

Hebben we religies hiervoor nodig? Dat is niet zeker, maar ze kunnen wel een rol spelen. Daarom was een van mijn eerste acties bij de voorbereiding van COP21 het leggen van contact met het Vaticaan en de meeste grote religies: alles wat met de schepping te maken heeft, zou voor hen en voor gelovigen in het algemeen een mobiliserende kracht moeten zijn.

Niettemin raakt deze betekeniscrisis zowel seculieren als atheïsten evenzeer. Spiritualiteit is niet het exclusieve domein van religies. In elk geval moet alles wat ons in staat stelt verbinding te maken, het leven te eren en het ongelooflijke voorrecht te beseffen dat we leven, alles wat ons bewustzijn wakker maakt voor deze wonderbaarlijke, zelfs magische dimensie van het leven, worden aangemoedigd. Want in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is deze dimensie niet de norm in het universum, maar de uitzondering.

Wat is volgens u het heilige, en hoe kunnen we de essentie ervan herontdekken in een samenleving die niet langer verbonden is met een vorm van transcendentie?

FL  : Er zijn twee definities van het heilige. De ene, ontwikkeld door de grondlegger van de sociologie, Émile Durckheim, onderscheidt het heilige van het profane: wat heilig is, is wat religies hebben geheiligd als plaatsen, ruimtes en tijden om zich te onderscheiden van de profane wereld. De andere, meer antropologische definitie van het heilige is die van Rudolf Otto: het heilige is wat mensen kunnen ervaren wanneer ze zich in de natuur bevinden en overweldigd worden door dit schouwspel dat hen verheft, ontroert, beroert en soms angst inboezemt.

Ik geloof dat we allemaal wel eens dit gevoel hebben ervaren, die verwondering over de harmonie van de natuur of de kosmische orde. Toch leven veel mensen in steden en hebben ze zich afgesneden van zo'n schouwspel. Het is dringend noodzakelijk om dit diepe en universele gevoel van het heilige te herontdekken, waardoor we voelen dat we deel uitmaken van een Geheel, een harmonieus Geheel dat ons overstijgt. Daardoor kunnen we zeer intense vreugde ervaren, ons verbonden voelen met de aarde en met de kosmos. Terwijl we, wanneer we losgekoppeld zijn van de natuur, als een rietje ronddrijven, gevangen in onze gedachten, in onze ideeën.

"Het is van groot belang om dit diepgaande en universele gevoel van het heilige te herontdekken, dat ons het gevoel geeft deel uit te maken van een geheel."

Is het niet al te laat om "iets anders" te overwegen?

NH  : Ik geef toe dat ik, als ik spreek, de waarheid soms wat verdraai. Het risico loop ik pretentieus over te komen, maar ik zie de wereld ongefilterd, in al haar moeilijkheden om te evolueren. De tijd die we nodig hadden om te reageren, maakt het oplossen van deze crises des te complexer.

Desondanks, om een ​​bekende uitdrukking te gebruiken: "het is te laat om pessimistisch te zijn ." We kunnen het worstcasescenario overwegen, maar ik hoop het toch te vermijden. Want als alles verloren is, zoals sommigen bijna als een religie beschouwen, is het geen drijfveer meer; dan is het ieder voor zich.

Laten we erkennen dat onze wereld zeer complex is en dat ze ook aangename verrassingen in petto kan hebben. Met andere woorden, er zijn redenen tot bezorgdheid: we moeten alleen helder van geest zijn. En ik geef de voorkeur aan helder van geest boven ontkenning. Niettemin blijf ik optimistisch: als we er, door een wonder, in slagen een collectieve intelligentie te tonen die ons in staat stelt in dezelfde richting te handelen, zouden we de mensheid een nieuwe kwalitatieve sprong voorwaarts kunnen laten maken.

FL  : Ik blijf optimistisch, want er bestaan ​​oplossingen en de geschiedenis heeft aangetoond dat mensen, wanneer ze voor grote uitdagingen staan, zich zeer snel kunnen aanpassen. De twee wereldoorlogen bijvoorbeeld hebben geleid tot de opbouw van Europa; een oorlog tussen Frankrijk en Duitsland zou vandaag de dag ondenkbaar zijn. Ik denk helaas dat we van de ene catastrofe in de andere terechtkomen, wat echter zal leiden tot een bewustwording en snelle verandering. De vraag is of het niet te laat zal zijn gezien de ongecontroleerde klimaatverandering… De tijd zal het leren.

Virginie Larousse

* Van de ene wereld naar de andere: De tijd van bewustwording , door Nicolas Hulot en Frédéric Lenoir (interview door Julie Klotz), uitgegeven door Fayard, 2020

Eerdere artikelen