De wereld van religies, januari-februari 2007 —
“Frankrijk, oudste dochter van de Kerk.” Deze uitspraak van kardinaal Langénieux uit 1896 verwijst naar de historische realiteit van een land waar het christendom in de 2e eeuw werd geïntroduceerd en dat vanaf de 9e eeuw het model bood van een volk dat eensgezind leefde rond het katholieke geloof, de symbolen en de liturgische kalender. Dit is wat historici “het christendom” noemen.
Met de Franse Revolutie en vervolgens de scheiding van kerk en staat in 1905 werd Frankrijk een seculier land, waardoor religie naar de privésfeer werd verbannen. Om diverse redenen (plattelandsvlucht, veranderende sociale normen, de opkomst van het individualisme, enz.) heeft het katholicisme sindsdien gestaag aan invloed in de samenleving ingeboet. Deze sterke achteruitgang is allereerst merkbaar in de statistieken van de Kerk in Frankrijk, die een constante daling laten zien in het aantal dopen, huwelijken en priesters (zie pp. 43-44). Het blijkt ook uit opiniepeilingen, die drie indicatoren benadrukken: praktijk (het bijwonen van de mis), geloof (in God) en affiliatie (zich identificeren als katholiek).
De afgelopen veertig jaar is de belangrijkste indicator voor religiositeit, namelijk regelmatige religieuze beoefening, het meest dramatisch gedaald. In 2006 betrof dit nog slechts 10% van de Franse bevolking. Het geloof in God, dat tot eind jaren zestig relatief stabiel bleef (rond de 75%), daalde naar 52% in 2006. De minst belangrijke indicator, het gevoel van verbondenheid, dat zowel religieuze als culturele dimensies omvat, bleef tot begin jaren negentig zeer hoog (rond de 80%). Ook dit heeft de afgelopen vijftien jaar een dramatische daling doorgemaakt, van 69% in 2000 naar 61% in 2005, en ons onderzoek wijst uit dat het momenteel op 51% ligt.
Verrast door dit resultaat, hebben we het CSA-instituut gevraagd het onderzoek te herhalen met een nationaal representatieve steekproef van 2012 personen van 18 jaar en ouder. Het cijfer bleef hetzelfde. Deze daling wordt deels verklaard door het feit dat 5% van de respondenten weigerde opgenomen te worden in de lijst met religies die door opiniepeilingsinstituten wordt aangeboden (katholiek, protestants, orthodox, joods, islamitisch, boeddhistisch, geen religie, enz.) en spontaan "christen" antwoordde. In tegenstelling tot de gebruikelijke praktijk om dit percentage geforceerd in de categorie "katholiek" op te nemen, hebben we het apart vermeld. Het lijkt ons veelbetekenend dat mensen met een katholieke achtergrond deze affiliatie afwijzen, terwijl ze zich nog steeds als christen identificeren. In elk geval geven steeds minder Fransen aan katholiek te zijn en beschrijven steeds meer mensen zichzelf als "geen religie" (31%). De andere religies, die een duidelijke minderheid vormen, blijven ongeveer stabiel (4% moslims, 3% protestanten, 1% joden).
Ook zeer leerzaam is het onderzoek onder de 51% van de Fransen die zich katholiek noemen (zie pp. 23-28), waaruit blijkt hoe ver de gelovigen van het dogma verwijderd zijn. Niet alleen gelooft één op de twee katholieken niet in God of twijfelt aan zijn bestaan, maar van degenen die beweren te geloven, gelooft slechts 18% in een persoonlijke God (wat echter een van de fundamenten van het christendom is), terwijl 79% in een kracht of energie gelooft. De afstand tot de instelling is nog groter als het gaat om kwesties die verband houden met moraal of discipline: 81% is voorstander van het huwelijk van priesters en 79% van de wijding van vrouwen. En slechts 7% beschouwt het katholicisme als de enige ware religie. Het leergezag van de Kerk heeft daarmee bijna alle autoriteit over de gelovigen verloren. Toch heeft 76% een gunstige mening over de Kerk en 71% over paus Benedictus XVI. Deze zeer interessante paradox laat zien dat Franse katholieken, die op het punt staan een minderheid in de bevolking te worden – en die zichzelf zeker al als zodanig beschouwen – de dominante waarden van onze sterk geseculariseerde moderne samenlevingen omarmen, maar net als elke minderheid gehecht blijven aan hun identiteitsgebied: de Kerk en haar belangrijkste symbool, de paus.
Laten we duidelijk zijn: Frankrijk is niet alleen in zijn instellingen, maar ook in zijn mentaliteit geen katholiek land meer. Het is een seculier land waar het katholicisme de belangrijkste religie blijft en waarschijnlijk nog heel lang zal blijven. Neem bijvoorbeeld deze statistiek: wat wij zien als het afnemende aantal regelmatig praktiserende katholieken is numeriek gelijk aan de gehele Franse joodse, protestantse en islamitische bevolking (inclusief niet-gelovigen en niet-praktiserende katholieken).