Le Monde des religies nr. 51 – januari/februari 2012 —
Ons rapport benadrukt een belangrijk feit : spirituele ervaringen in hun vele uiteenlopende vormen – gebed, sjamanistische trance, meditatie – laten een lichamelijke afdruk achter in de hersenen. Naast het filosofische debat dat hieruit voortvloeit en de materialistische of spiritualistische interpretaties die men zou kunnen maken, trek ik hieruit nog een les. Namelijk dat spiritualiteit in de eerste plaats een geleefde ervaring is die zowel het verstand als het lichaam raakt. Afhankelijk van de culturele achtergrond van elk individu, zal het verwijzen naar zeer verschillende objecten of voorstellingen : een ontmoeting met God, met een onuitsprekelijke kracht of het absolute, met de mysterieuze diepten van de geest. Maar deze voorstellingen zullen altijd de gemeenschappelijke draad delen van het opwekken van een diepe innerlijke vrede, een verruiming van het bewustzijn en vaak ook van het hart. Het heilige, ongeacht de naam of vorm die eraan wordt gegeven, transformeert degene die het ervaart. En het beïnvloedt diepgaand hun hele wezen : emotioneel lichaam, psyche en geest. Toch hebben veel gelovigen deze ervaring niet. Voor hen is religie in de eerste plaats een kenmerk van persoonlijke en collectieve identiteit, een morele code, een geheel van overtuigingen en regels die nageleefd moeten worden. Kortom, religie wordt gereduceerd tot haar sociale en culturele dimensie.
We kunnen in de geschiedenis het moment aanwijzen waarop deze sociale dimensie van religie ontstond en geleidelijk de persoonlijke ervaring overschaduwde : de overgang van een nomadisch leven, waarin mensen in harmonie met de natuur leefden, naar een sedentair leven, waarin ze steden stichtten en de natuurgeesten – waarmee ze via veranderde bewustzijnstoestanden in contact stonden – vervingen door de goden van de stad, aan wie ze offers brachten. De etymologie van het woord 'offer' – 'het heilige maken' – laat duidelijk zien dat het heilige niet langer wordt ervaren : het wordt uitgevoerd door middel van een rituele handeling (offers aan de goden) die bedoeld is om de wereldorde te garanderen en de stad te beschermen. En deze handeling wordt door de inmiddels talrijke bevolking gedelegeerd aan een gespecialiseerde geestelijkheid. Religie krijgt zo een wezenlijk sociale en politieke dimensie : ze schept banden en verenigt een gemeenschap rond gedeelde overtuigingen, ethische regels en rituelen.
Het was als reactie op deze te externe en collectieve dimensie dat rond het midden van het eerste millennium voor Christus een diverse groep wijzen in alle beschavingen opkwam, die ernaar streefden de persoonlijke beleving van het heilige te herstellen : Lao Tzu in China, de auteurs van de Upanishads en Boeddha in India, Zoroaster in Perzië, de stichters van mysterieculten en Pythagoras in Griekenland, en de profeten van Israël tot aan Jezus. Deze spirituele stromingen ontstonden vaak binnen religieuze tradities, die ze doorgaans transformeerden door ze van binnenuit uit te dagen. Deze buitengewone golf van mystiek, die historici nog steeds verbaast door de convergentie en synchroniciteit ervan in de culturen van de wereld, bracht een revolutie teweeg in religies door een persoonlijke dimensie te introduceren die in veel opzichten de verbinding herstelde met de beleving van het heilige in primitieve samenlevingen. En het valt me op hoeveel onze tijd lijkt op die oude periode : het is juist deze dimensie die onze tijdgenoten steeds meer interesseert, van wie velen zich hebben afgewend van religie, die zij te koud, sociaal en extern vinden. Dit is de paradox van een ultramoderniteit die probeert zich opnieuw te verbinden met de meest archaïsche vormen van het heilige : een heiligheid die meer wordt ervaren dan 'geschapen'. De 21e eeuw is daarom zowel religieus, vanwege de heropleving van identiteit in het licht van de angsten die worden gegenereerd door de te snelle globalisering, als spiritueel, vanwege deze behoefte aan ervaring en transformatie van het zijn die door veel mensen wordt gevoeld, religieus of niet.