De wereld van religies nr. 49 – september/oktober 2011 —
De versterking van fundamentalisme en communalisme in alle vormen is een van de belangrijkste gevolgen van 9/11. Deze tragedie, met haar wereldwijde repercussies, legde de kloof tussen de islam en het Westen bloot en verergerde deze, en was tegelijkertijd een symptoom én een aanjager van alle angsten die verbonden waren aan de razendsnelle globalisering van de afgelopen decennia en de daaruit voortvloeiende botsing tussen culturen. Maar deze op identiteit gebaseerde spanningen, die nog steeds zorgen baren en voortdurend de media voeden (de aanslag in Oslo in juli is een van de meest recente voorbeelden), hebben een ander, volkomen tegengesteld gevolg van 9/11 overschaduwd: de afwijzing van monotheïstische religies juist vanwege het fanatisme dat ze teweegbrengen. Recente opiniepeilingen in Europa tonen aan dat monotheïstische religies onze tijdgenoten steeds meer angst inboezemen. De woorden "geweld" en "achteruitgang" worden er nu vaker mee geassocieerd dan "vrede" en "vooruitgang". Een gevolg van deze heropleving van religieuze identiteit en het fanatisme dat daar vaak mee gepaard gaat, is een sterke toename van atheïsme.
Hoewel de beweging wijdverspreid is in het Westen, is het fenomeen het meest opvallend in Frankrijk. Er zijn twee keer zoveel atheïsten als tien jaar geleden, en de meerderheid van de Fransen identificeert zich nu als atheïst of agnost. Natuurlijk liggen de oorzaken van deze toename in ongeloof en religieuze onverschilligheid dieper, en die analyseren we in dit rapport: de ontwikkeling van kritisch denken en individualisme, stedelijke levensstijlen en de afname van religieuze overdracht, om er maar een paar te noemen. Maar er bestaat geen twijfel over dat hedendaags religieus geweld een massaal fenomeen van religieuze vervreemding verergert, dat veel minder spectaculair is dan de moorddadige waanzin van fanatici. Zoals het spreekwoord luidt: het geluid van de vallende boom overstemt het geluid van het groeiende bos. Omdat ze ons echter terecht zorgen baren en de wereldvrede op korte termijn ondermijnen, richten we ons veel te veel op de heropleving van fundamentalisme en communitarisme, en vergeten we dat de werkelijke verandering op de schaal van de lange geschiedenis de diepgaande afname is, in alle lagen van de bevolking, van religie en het eeuwenoude geloof in God.
Men zal me vertellen dat dit fenomeen Europees is en vooral in Frankrijk opvalt. Zeker, maar het neemt steeds verder toe en de trend begint zich zelfs te verspreiden naar de oostkust van de Verenigde Staten. Frankrijk, ooit de oudste dochter van de Kerk, zou zomaar de oudste dochter van religieuze onverschilligheid kunnen worden. De Arabische Lente laat ook zien dat het streven naar individuele vrijheden universeel is en dat dit, zowel in de islamitische wereld als in de westerse wereld, uiteindelijk zou kunnen leiden tot de bevrijding van het individu van religie en de door Nietzsche voorspelde 'dood van God'. De hoeders van het dogma hebben dit goed begrepen, zij die voortdurend de gevaren van individualisme en relativisme veroordelen. Maar kun je een menselijke behoefte zo fundamenteel als de vrijheid om te geloven, te denken, je eigen waarden te kiezen en de betekenis die je aan je leven wilt geven, onderdrukken?
Op de lange termijn ligt de toekomst van religie, naar mijn mening, niet zozeer in collectieve identiteit en de onderwerping van het individu aan de groep, zoals millennia lang het geval was, maar in persoonlijke spirituele ontdekking en verantwoordelijkheid. De fase van atheïsme en afwijzing van religie waarin we steeds meer terechtkomen, kan natuurlijk leiden tot ongebreideld consumentisme, onverschilligheid jegens anderen en nieuwe vormen van barbaarsheid. Maar het kan ook de voorbode zijn van nieuwe vormen van spiritualiteit, seculier of religieus, die werkelijk gebaseerd zijn op de grote universele waarden waarnaar we allemaal streven: waarheid, vrijheid en liefde. Dan zal God – of liever gezegd, al zijn traditionele voorstellingen – niet tevergeefs gestorven zijn.