De wereld van religies nr. 55 – september/oktober 2012 —
Zo'n dertig jaar geleden, toen ik begon met mijn studie sociologie en godsdienstgeschiedenis, was 'secularisatie' het enige gespreksonderwerp. De meeste religiewetenschappers waren ervan overtuigd dat religie geleidelijk zou veranderen en uiteindelijk zou verdwijnen binnen Europese samenlevingen die steeds meer gekenmerkt werden door materialisme en individualisme. Het Europese model zou zich dan verspreiden over de rest van de wereld met de globalisering van westerse waarden en levensstijlen. Kortom, religie was op de lange termijn gedoemd te mislukken.
De afgelopen tien jaar zijn het model en de analyse omgedraaid: we spreken van 'ontkerkelijking', we zien overal de opkomst van op identiteit gebaseerde en conservatieve religieuze bewegingen, en Peter Berger, de grote Amerikaanse socioloog van religie, merkt op dat 'de wereld nog steeds even fel religieus is als altijd '. Europa wordt daarom gezien als een mondiale uitzondering, maar wel een die het risico loopt steeds meer beïnvloed te worden door deze nieuwe religieuze golf.
Wat brengt de toekomst? Op basis van de huidige trends schetsen scherpzinnige waarnemers in dit nummer een mogelijk overzicht van de wereldreligies in 2050. Naar verwachting zal het christendom zijn voorsprong op andere religies verder uitbreiden, gedreven door demografische groei in ontwikkelingslanden, maar ook door de sterke opkomst van evangelische en pinkstergelovigen op alle vijf continenten. De islam zal naar verwachting zijn bevolkingsgroei voortzetten, maar deze groei zal waarschijnlijk aanzienlijk afnemen, met name in Europa en Azië. Dit zal uiteindelijk de expansie van het islamitische geloof beperken, dat veel minder bekeerlingen aantrekt dan het christendom. Het hindoeïsme en het boeddhisme zullen naar verwachting relatief stabiel blijven, hoewel de waarden en bepaalde praktijken van het boeddhisme (zoals meditatie) zich verder zullen verspreiden in het Westen en Latijns-Amerika. Net als andere, zeer kleine minderheidsreligies gebaseerd op bloedverwantschap, zal het jodendom stabiel blijven of afnemen, afhankelijk van verschillende demografische scenario's en het aantal gemengde huwelijken.
Maar naast deze belangrijke trends, zoals Jean-Paul Willaime en Raphaël Liogier ons elk op hun eigen manier eraan herinneren, zullen religies blijven transformeren en beïnvloed worden door de moderniteit, met name individualisering en globalisering. Tegenwoordig hebben individuen een steeds persoonlijkere visie op religie en creëren ze hun eigen betekeniskader, soms syncretisch, vaak samengesteld uit verschillende elementen. Zelfs fundamentalistische of integralistische bewegingen zijn het product van individuen of groepen individuen die een heruitgevonden "zuivere oorspronkelijke religie" samenstellen. Zolang het globaliseringsproces voortduurt, zullen religies referentiepunten voor identiteit blijven bieden aan individuen die deze missen en die angstig zijn of zich cultureel binnengevallen of gedomineerd voelen. En zolang de mensheid op zoek is naar betekenis, zal zij antwoorden blijven zoeken in het rijke religieuze erfgoed van de mensheid. Maar deze zoektochten naar identiteit en spiritualiteit kunnen niet langer, zoals in het verleden, worden beleefd binnen een onveranderlijke traditie of een normatief institutioneel kader. De toekomst van religies hangt daarom niet alleen af van het aantal volgelingen, maar ook van hoe zij de erfenis van het verleden zullen herinterpreteren. En dit is nu juist het grootste vraagteken dat elke langetermijnprognose zo riskant maakt. Bij gebrek aan rationaliteit kunnen we altijd fantaseren en dromen. Dat is ook wat we u in dit nummer bieden, via onze columnisten, die hebben ingestemd met de vraag: "Van welke religie droomt u voor 2050?"