Gepubliceerd in Psychologies Magazine , mei 2003 —
Paradoxaal genoeg neemt het religiosisme af, terwijl de nieuwsgierigheid naar het onzichtbare juist toeneemt onder de meest hoogopgeleide Fransen. Verklaringen —
Psychologieën: Wat bedoelen we vandaag de dag met irrationaliteit?
Frédéric Lenoir : Wat we niet begrijpen! Sterker nog, dit woord heeft nog steeds vaak een negatieve bijklank. Het is een erfenis van het 19e-eeuwse rationalisme, waarin alles wat de rede ontging werd verworpen, waarin alles wat niet door de wetenschap verklaarbaar was, als onjuist of illusoir werd beschouwd. Maar het is juist deze wetenschappelijke visie die volkomen illusoir is! Ten eerste, omdat veel dingen die ons vandaag de dag irrationeel lijken – gedachtenoverdracht, helderziendheid, genezing door magnetisme, enzovoort – morgen een logische verklaring kunnen hebben. Ten tweede, en vooral, omdat de mensheid en de wereld tegelijkertijd rationeel én irrationeel zijn. Seksualiteit, verlangen, liefde en artistieke emotie blijven grotendeels ondoorgrondelijk. Betekent dit dat dit illusoirische ervaringen of gevoelens zijn? Descartes gaf schaamteloos toe dat hij zijn beroemde 'methode' in een droom had ontvangen, precies de methode die de filosofische grondslag van de moderne wetenschap vormde! Hoewel het nog steeds wordt afgekeurd, hebben veel filosofen en antropologen de afgelopen dertig jaar de verbeelding en het mythische denken gerehabiliteerd als essentiële onderdelen van de mensheid.
Zou je zelfs durven spreken van een opleving van het irrationele in onze Europese samenlevingen?
Absoluut! En daarmee zijn we niet langer de uitzondering in een mensheid die altijd haar irrationele kant de ruimte heeft gegeven. Sterker nog, eeuwenlang werd deze kant in Europa in toom gehouden door twee belangrijke instellingen: de positivistische wetenschap, die ertegen streed, en de religie, die haar temde. De afgelopen dertig jaar zien we echter een herwaardering van het scientisme – de wetenschap wordt veel bescheidener en staat meer open voor toeval – en een afname van de greep op religieus gezag, waardoor lang onderdrukte irrationele impulsen vrijkomen. Een soort slingerbeweging dus.
Waarom verzet u zich tegen religie en irrationaliteit? Is geloof niet zelf irrationeel?
Ja, natuurlijk, voor zover het niet gebaseerd is op onweerlegbare redeneringen, maar op subjectieve ervaring of religieuze openbaring. Maar zoals de socioloog Max Weber zo treffend aantoonde, vormt het concept van een scheppergod die de wereld ordent en betekenis geeft, op zichzelf al een krachtige rationalisatie die zich verzet tegen de magische visie van een raadselachtige en betoverde wereld. Daarom is de moderne wetenschap in het Westen ontstaan, binnen de context van het christendom, om zich er uiteindelijk tegen te verzetten. Tegenwoordig hangen de meeste mensen echter geen coherent religieus systeem meer aan om de wereld te verklaren. We zijn daarom getuige van een desintegratie van religie, met een wildgroei aan 'zwevende' overtuigingen – de duivel, reïncarnatie, geesten, engelen, enzovoort – maar ook van een heropleving van magisch denken, met name onder stadsbewoners en mensen met een academische graad. We betoveren de wereld opnieuw.
Wat kenmerkt magisch denken volgens u? Hoe manifesteert het zich?
We voelen ons ingebed in een netwerk van krachten, zowel mysterieus als betekenisvol, die we in ons voordeel kunnen manipuleren. Een religieuze man met financiële problemen die een briefje van vijfhonderd euro op straat vindt, zou kunnen denken: "Het is een geschenk van God, die aan me denkt en van me houdt." Een rationalist zou beweren: "Het is puur toeval." Iemand die in magisch denken gelooft, zou kunnen zeggen: "Hé, het is 3 maart om 3 uur, en 3 is mijn geluksgetal," of "Deze straat is vernoemd naar mijn vrouw," of zelfs: "Ik ben blij dat ik een marabout ben gaan bezoeken." Magisch denken ziet overal tekens, is niet gebaseerd op een coherent denksysteem en blijft erg praktisch.
Wat onderscheidt het van spiritualiteit?
Een voorliefde voor waarzeggerij, tarotkaarten leggen en het gebruik van amuletten en mysterieuze drankjes kan uiteindelijk leiden tot vervreemding van het individu en een opgave van vrijheid en zelfontwikkeling. Spiritualiteit komt voort uit de zekerheid dat we vrij zijn en moedigt ons aan te streven naar zelfkennis en transformatie. Spiritualiteit en magisch denken kunnen daarom botsen wanneer het laatste te overheersend wordt.
Interview door Pascale Senk
Gepubliceerd in Psychologies Magazine in mei 2003