Le Monde des religies, juli-augustus 2009 —
We bevinden ons in een economische crisis van ongekende omvang, een crisis die ons ontwikkelingsmodel, gebaseerd op de voortdurende groei van productie en consumptie, ter discussie zou moeten stellen. Het woord "crisis" betekent in het Grieks "beslissing", "oordeel" en verwijst naar een cruciaal moment waarop "een beslissing genomen moet worden". We maken een kritieke periode door waarin fundamentele keuzes gemaakt moeten worden, anders zal de situatie alleen maar verslechteren, misschien cyclisch, maar zeker.
Zoals Jacques Attali en André Comte-Sponville ons in de fascinerende dialoog die ze ons boden, eraan herinneren, moeten deze keuzes politiek van aard zijn. Ze beginnen met een noodzakelijke hervorming en een effectievere en eerlijkere regulering van het afwijkende financiële systeem waarin we momenteel leven. Ze kunnen ook een directere impact hebben op alle burgers door de vraag te verschuiven naar de aankoop van milieuvriendelijkere en maatschappelijk verantwoorde producten. Een duurzame uitweg uit de crisis zal zeker afhangen van een oprechte inzet om de regels van het financiële spel en onze consumptiegewoonten te veranderen. Maar dit zal waarschijnlijk niet genoeg zijn. Het zijn onze levensstijlen, gebaseerd op een constante groei van de consumptie, die moeten veranderen.
Sinds de Industriële Revolutie, en zeker sinds de jaren zestig, leven we in een beschaving waarin consumptie de drijvende kracht achter vooruitgang is. Dit is niet alleen economisch, maar ook ideologisch: vooruitgang betekent meer bezitten. Reclame, alomtegenwoordig in ons leven, versterkt dit idee in al zijn vormen. Kunnen we gelukkig zijn zonder de nieuwste auto? De nieuwste dvd-speler of mobiele telefoon? Een televisie en een computer in elke kamer? Deze ideologie wordt bijna nooit in twijfel getrokken: zolang het mogelijk is, waarom niet? En de meeste mensen wereldwijd kijken nu naar dit westerse model, dat het bezit, de accumulatie en de constante uitwisseling van materiële goederen tot de ultieme zin van het bestaan maakt. Wanneer dit model wankelt, wanneer het systeem ontspoort; wanneer duidelijk wordt dat we waarschijnlijk niet oneindig in dit hectische tempo kunnen blijven consumeren, dat de hulpbronnen van de planeet beperkt zijn en dat delen urgent wordt; dan kunnen we eindelijk de juiste vragen stellen. We kunnen de betekenis van economie, de waarde van geld en de werkelijke voorwaarden voor een evenwichtige samenleving en individueel geluk ter discussie stellen.
In dit opzicht geloof ik dat de crisis een positieve impact kan en moet hebben. Ze kan ons helpen onze beschaving, die voor het eerst mondiaal is geworden, opnieuw op te bouwen op andere criteria dan geld en consumptie. Deze crisis is niet alleen economisch en financieel, maar ook filosofisch en spiritueel. Ze roept universele vragen op: wat kan als ware vooruitgang worden beschouwd? Kunnen mensen gelukkig zijn en in harmonie met anderen leven in een beschaving die volledig is gebouwd rond een ideaal van bezit? Waarschijnlijk niet. Geld en de verwerving van materiële goederen zijn slechts middelen, zeker waardevol, maar nooit een doel op zich. Het verlangen naar bezit is van nature onverzadigbaar. En het leidt tot frustratie en geweld. Mensen zijn nu eenmaal zo dat ze voortdurend verlangen naar wat ze niet hebben, zelfs als dat betekent dat ze het met geweld van hun naaste moeten afnemen. Maar zodra aan zijn basisbehoeften is voldaan – voedsel, onderdak en een fatsoenlijke levensstandaard – moet een mens een andere logica dan die van bezit om tevreden te zijn en volledig mens te worden, omarmen: de logica van het zijn. Hij moet leren zichzelf te kennen en te beheersen, de wereld om hem heen te begrijpen en te respecteren. Hij moet ontdekken hoe lief te hebben, hoe met anderen samen te leven, zijn frustraties te beheersen, innerlijke rust te vinden, het onvermijdelijke lijden van het leven te overwinnen, maar zich ook voor te bereiden om met open ogen te sterven. Want hoewel het bestaan een feit is, is het leven een kunst. Een kunst die men leert door de wijzen te raadplegen en aan zichzelf te werken.