Le Monde des religies, januari-februari 2005 —
Redactioneel —
Toen ik eind jaren tachtig in de uitgevers- en journalistiekwereld begon te werken, interesseerde religie niemand. Tegenwoordig is religie, in al haar vormen, alomtegenwoordig in de media. Sterker nog, de 21e eeuw begint met een toenemende invloed van 'religieuze fenomenen' op de loop van wereldgebeurtenissen en samenlevingen. Waarom? We worden momenteel geconfronteerd met twee zeer verschillende uitingen van religie: de heropleving van identiteit en de behoefte aan betekenis. De heropleving van identiteit betreft de hele planeet. Ze komt voort uit de botsing van culturen, uit nieuwe politieke en economische conflicten die religie mobiliseren als symbool van identiteit voor een volk, een natie of een beschaving. De behoefte aan betekenis treft vooral het geseculariseerde en gedeïdeologiseerde Westen. Ultramoderne individuen wantrouwen religieuze instellingen; ze willen de architecten van hun eigen leven zijn; ze geloven niet langer in de rooskleurige toekomst die wetenschap en politiek beloven; toch blijven ze worstelen met de fundamentele vragen over oorsprong, lijden en dood. Evenzo hebben ze behoefte aan riten, mythen en symbolen. Deze behoefte aan betekenis zet de grote filosofische en religieuze tradities van de mensheid onder de loep: het succes van het boeddhisme en de mystiek, de heropleving van het esoterisme en de terugkeer naar de Griekse wijsheid.
De heropleving van religie, met haar dubbele aspecten van identiteit en spiritualiteit, roept de dubbele etymologie van het woord op: verzamelen en verbinden. Mensen zijn religieuze wezens omdat hun blik gericht is op de hemel en ze de raadsels van het bestaan bevragen. Ze verzamelen zich om het heilige te ontvangen. Ze zijn ook religieus omdat ze ernaar streven zich met hun medemensen te verbinden in een heilige band gebaseerd op transcendentie. Deze dubbele verticale en horizontale dimensie van religie bestaat al sinds het begin der tijden. Religie is een van de belangrijkste katalysatoren geweest voor de geboorte en ontwikkeling van beschavingen. Het heeft sublieme dingen voortgebracht: het actieve mededogen van heiligen en mystici, liefdadigheidswerken, de grootste artistieke meesterwerken, universele morele waarden en zelfs de geboorte van de wetenschap. Maar in haar hardere vorm heeft ze altijd oorlogen en massamoorden aangewakkerd en gelegitimeerd. Religieus extremisme heeft ook zijn twee kanten. Het gif van de verticale dimensie is dogmatisch fanatisme of waanideeën van irrationaliteit. Een soort pathologie van zekerheid die individuen en samenlevingen tot alle extremen kan drijven in naam van het geloof. Het gif van deze horizontale dimensie is racistisch communitarisme, een pathologie van collectieve identiteit. De explosieve combinatie van beide gaf aanleiding tot heksenjachten, de Inquisitie, de moord op Yitzhak Rabin en 9/11.
Geconfronteerd met de bedreigingen die religie voor de planeet vormt, neigen sommige Europese waarnemers en intellectuelen ertoe religie te reduceren tot haar extremistische vormen en haar in haar geheel te veroordelen (bijvoorbeeld: islam = radicaal islamisme). Dit is een ernstige vergissing die juist datgene versterkt wat we willen bestrijden. We zullen religieus extremisme alleen kunnen verslaan door ook de positieve en beschavende waarde van religies te erkennen en hun diversiteit te accepteren; door te erkennen dat de mensheid het heilige en symbolen nodig heeft, zowel individueel als collectief; door de grondoorzaken aan te pakken van de problemen die het huidige succes van de politieke manipulatie van religie verklaren: ongelijkheid tussen Noord en Zuid, armoede en onrecht, een nieuw Amerikaans imperialisme, een te snelle globalisering en minachting voor traditionele identiteiten en gebruiken. De 21e eeuw zal zijn wat wij ervan maken. Religie kan net zo goed een symbolisch instrument zijn dat wordt ingezet ten dienste van beleid van verovering en vernietiging, als een katalysator voor individuele zelfverwerkelijking en wereldvrede binnen de diversiteit van culturen.