Le Monde des religies nr. 40, maart-april 2010 —
Het besluit van Benedictus XVI om de zaligverklaringsprocedure van paus Pius XII voort te zetten, heeft tot grote controverse geleid en zowel de joodse als de christelijke wereld verdeeld. De voorzitter van de rabbijnse gemeenschap van Rome boycotte het bezoek van de paus aan de Grote Synagoge van Rome uit protest tegen de "passieve" houding van Pius XII ten aanzien van de tragedie van de Holocaust.
Benedictus XVI rechtvaardigde opnieuw het besluit om zijn voorganger heilig te verklaren, met het argument dat hij de wreedheden van het naziregime niet openlijker kon veroordelen zonder represailles tegen katholieken te riskeren, van wie de vele Joden die zich in kloosters schuilhielden de eerste slachtoffers zouden zijn geweest. Dit argument is volkomen terecht. Historicus Léon Poliakov benadrukte dit punt al in 1951 in de eerste editie van *Het Breviarium van Haat: Het Derde Rijk en de Joden*: "Het is pijnlijk om te constateren dat het pausdom gedurende de hele oorlog, terwijl de vernietigingsfabrieken op volle toeren draaiden, zweeg. Men moet echter erkennen dat, zoals de ervaring op lokaal niveau heeft aangetoond, openbare protesten onmiddellijk gevolgd konden worden door meedogenloze sancties."
Pius XII, altijd een bedreven diplomaat, probeerde het beste van twee werelden te combineren: hij steunde in het geheim de Joden en redde direct het leven van duizenden Joden in Rome na de Duitse bezetting van Noord-Italië, terwijl hij tegelijkertijd een directe veroordeling van de Holocaust vermeed om de dialoog met het naziregime niet te verbreken en een brute reactie te voorkomen. Deze houding kan worden omschreven als verantwoordelijk, rationeel, voorzichtig, zelfs wijs. Maar ze is niet profetisch en weerspiegelt niet de daden van een heilige. Jezus stierf aan het kruis omdat hij tot het einde toe trouw was gebleven aan zijn boodschap van liefde en waarheid.
In navolging van hem gaven de apostelen Petrus en Paulus hun leven omdat ze weigerden de boodschap van Christus te verkondigen of deze aan te passen aan de omstandigheden om "diplomatieke redenen". Stel je voor dat zij paus waren geweest in plaats van Pius XII? Het is moeilijk voor te stellen dat ze compromissen zouden sluiten met het naziregime, maar dat ze er juist voor zouden kiezen om samen met miljoenen onschuldige mensen te sterven tijdens deportatie. Dit is de daad van heiligheid, van profetische betekenis, die men in zulke tragische historische omstandigheden van Petrus' opvolger zou mogen verwachten. Een paus die zijn leven geeft en tegen Hitler zegt: "Ik sterf liever met mijn Joodse broeders dan deze gruweldaad goed te keuren."
De represailles zouden ongetwijfeld verschrikkelijk zijn geweest voor katholieken, maar de Kerk zou een ongelooflijk krachtige boodschap aan de hele wereld hebben gestuurd. De eerste christenen waren heiligen omdat zij hun geloof en naastenliefde boven hun eigen leven stelden. Pius XII zal heilig verklaard worden omdat hij een vroom man was, een goede bestuurder van de Romeinse Curie en een bekwame diplomaat. Dit is het fundamentele verschil tussen de Kerk van de martelaren en de Kerk na Constantijn, die meer bezig is met het behoud van haar politieke invloed dan met het verkondigen van het Evangelie.