Le Monde des religies nr. 43, september-oktober 2010 —
In zijn nieuwste essay* laat Jean-Pierre Denis, hoofdredacteur van het christelijke weekblad La Vie , zien hoe de libertaire tegencultuur die na mei '68 ontstond, de afgelopen decennia de dominante cultuur is geworden, terwijl het christendom een marginale tegencultuur is geworden. De analyse is scherpzinnig en de auteur pleit eloquent voor een "christendom van verzet" dat noch veroverend noch verdedigend is. Het lezen van dit werk zet aan tot reflectie, te beginnen met een vraag die veel lezers op zijn minst provocerend zullen vinden: is onze wereld ooit christelijk geweest? Dat er een zogenaamde "christelijke" cultuur heeft bestaan, gekenmerkt door de overtuigingen, symbolen en rituelen van het christendom, is onmiskenbaar. Dat deze cultuur onze beschaving diepgaand heeft doordrongen, tot het punt dat zelfs geseculariseerde samenlevingen doordrenkt blijven met een alomtegenwoordig christelijk erfgoed – kalender, feestdagen, gebouwen, artistiek erfgoed, populaire uitingen, enz. – is onbetwistbaar. Maar wat historici 'christendom' noemen – die duizendjarige periode van het einde van de Oudheid tot de Renaissance, die de samensmelting van het christendom en de Europese samenlevingen markeert – was het ooit werkelijk christelijk in de diepste zin van het woord, dat wil zeggen, trouw aan de boodschap van Christus? Voor Søren Kierkegaard, een vurig en gekweld christelijk denker, is 'het hele christendom niets meer dan de poging van de mensheid om weer op eigen benen te staan, om zich van het christendom te ontdoen '. Wat de Deense filosoof treffend benadrukt, is dat de boodschap van Jezus volkomen subversief is ten opzichte van moraliteit, macht en religie, omdat ze liefde en machteloosheid boven alles stelt. Zozeer zelfs dat christenen haar snel aanpasten aan de menselijke geest door haar te herinterpreteren binnen een kader van traditioneel religieus denken en gebruiken. De geboorte van deze 'christelijke religie', en de ongelooflijke verdraaiing ervan vanaf de 4e eeuw door de vermenging met politieke macht, staat vaak lijnrecht tegenover de boodschap die haar inspireert. De Kerk is noodzakelijk als een gemeenschap van discipelen wier missie het is om de herinnering aan Jezus en zijn aanwezigheid door te geven via het enige sacrament dat Hij heeft ingesteld (de Eucharistie), om zijn woord te verspreiden en bovenal ervan te getuigen. Maar hoe kan men de boodschap van het Evangelie herkennen in het canoniek recht, pompeus decorum, bekrompen moralisme, de piramidale kerkelijke hiërarchie, de wildgroei aan sacramenten, de bloedige strijd tegen ketterijen en de greep van de geestelijkheid op de samenleving met alle misbruiken die dat met zich meebrengt? Het christendom is de sublieme schoonheid van kathedralen, maar het is ook dit alles. Een van de vaders van het Tweede Vaticaans Concilie, die het einde van onze christelijke beschaving erkende, riep uit: "Het christendom is dood, leve het christendom!" Paul Ricoeur, die me deze anekdote een paar jaar voor zijn dood vertelde, voegde eraan toe: ‘Ik zou liever zeggen: het christendom is dood, leve het evangelie!, want er is nooit een authentiek christelijke samenleving geweest.’ Biedt de achteruitgang van het christendom uiteindelijk niet een kans om Christus’ boodschap opnieuw te laten horen? ‘Je kunt geen nieuwe wijn in oude wijnzakken doen ,’ zei Jezus. De diepe crisis van de christelijke kerken is misschien wel de prelude op een nieuwe renaissance van het levende geloof van de evangeliën. Een geloof dat, omdat het naastenliefde als teken van Gods liefde noemt, een sterke verwantschap heeft met het seculiere humanisme van de mensenrechten dat de basis vormt van onze moderne waarden. En een geloof dat tevens een felle kracht van verzet zal zijn tegen de materialistische en commerciële impulsen van een steeds meer ontmenselijkte wereld.’ Zo kan er een nieuw gezicht van het christendom ontstaan op de ruïnes van onze ‘christelijke beschaving’, waar gelovigen die meer gehecht zijn aan het evangelie dan aan de christelijke cultuur en traditie geen nostalgie naar zullen koesteren.
* Waarom het christendom schandaal veroorzaakt (Seuil, 2010).